Behind the Scene of Tahrir Square: a skype conversation with Hana al Bayaty

Hana al Bayaty on the logistics and inner workings of the Arab Awakening. A conversation with Lieven de Cauter (taken from: De alledaagse apocalyps, van nine-eleven tot de Arabische lente p554 -562)

(March 16th, 2011)

In my philosophy class in Leuven we started from a PowerPoint presentation of the logistics of Tahrir Square, prepared by a Mexican student, Jimena Garcia Galindo. Based on internet photographs, she gave a sort of urbanist view on the events, with photographs indicating how the space of Tahrir square was organized. She showed how it became it instant city in itself with two clinics, a pharmacy, a kindergarten, a press wall, a central stage, a wall for martyrs, an art space, and even dust collecting and toilets; with an informal economy, and of course in the central green of the round about, the tents. In a Skype interview with Cairo Hana al Bayaty, a Iraqi-French political activist who was participating in the events in Cairo, commented passionately.

Hana: We cannot study Tahrir Square from an urbanist point of view without trying to see what it looked like over a longer period. It changed everyday, it was attacked by different forces, and it was reorganized at every moment. It took a new shape every half day. I give you one example, after February 2nd, when state security was attacking Tahrir with motorcycles. On that day the demonstrators had to break up the pavement of Tahrir to create stones to defend themselves. So the entire pavement was cut up to create piles of stones for defensive purposes and then there was a frontline, which did not disappear for days, with barricades, that were set up organically at night. While half of the square is busy making the stones, the others are fighting the secret services on the other side of the barricade. And there is a system of supplying the frontline: each time there is an injured person he is taken back behind the barricade to the clinic and another volunteer is replacing him. Or if people are tired, they are also replaced.
From that day onwards civilian check points were set up to protect Tahrir. These were manned by demonstrators, and they extended to the other Squares. Tahrir has many arteries that go to Tahrir and they all lead to smaller squares. At these civilian checkpoints you were searched, your bag was searched, around seven times before you actually entered the square. They checked that you have no knife, no Molotov cocktails, nothing that could be considered a weapon and especially no bomb. They were afraid that the state security would create some sort of terrorist attack. Every ID was controlled. Egyptian ID cards tell who employs you. So they knew who was who. The entire workforce is affiliated to a trade union or government. If it was written that you work for the ministry of interior you were not allowed to reach the square.

Lieven: You say two things: you have to look at Tahrir in a time line and on a bigger scale.
Hana: From the 3rd of February in the morning there was an entire security machine created by the demonstrators. When you see for example the main stage, it served also as a control centre to warn demonstrators, for instance that one of the entrances to the square was under attack. There was a code of knocking with stone on metal. One rhythm meant that the eastern entrance was under attack, so you had two hundred volunteers running to the eastern entrance. Another code would be that the Northern entrance was under attack, and you had two hundred volunteers running up to defend the Northern entrance, and so on. Children played an important part. The largest part of the children were street kids, orphans, who are fearless, have little to loose, could defend the square, know the city backwards and who set up immediately an informal economy.

Lieven: How did people manage when all the networks were down, when internet was down, when Al Jazeera was down, when mobile telephone communication was down?
Hana: The telephone system was down on the 28th at night. There was a 12 hours battle across the town, across the country. But in Cairo it was most fierce, in every neighbourhood. And people were on their way to reach Tahrir. Many people died that night. The next morning nobody knew who survived, who was injured, who was arrested. You could see hundreds of injured on the streets and all of us were trying to find out what happened. I walked 8 kilometres to visit people, to be sure that they survived the night, for everybody had his own battle field. And the state television was only showing the square that is next to its own building. It did not show anything else. So, we couldn’t know what happened. We had landlines phones, but we could not call each other because we are so used to call each other on cell phones. Sometimes we had to call Europe to have the numbers of our friends or have them call our Egyptian friends.

Lieven: How was the atmosphere on Tahrir Square?
Hana: Once it was taken over by the crowd, Tahrir Square became the safest place in the city. It became a safe haven. The surroundings were more volatile. As said, Tahrir changed shape everyday. As soon there was violence, a field hospital was made in a side street. The second hospital was a Kentucky Fried Chicken fast food restaurant at the side of Tahrir Square. It was vandalized on the first night, that is January 28th. As there were many injuries, it was transformed into a emergency hospital. The free medicine didn’t come from official hospitals but were donations from doctors.
The people radicalized because of the violence of the State. Tahrir was a charivari, a mixture of young and old, men and women, rich and poor, religious and secular, the entire society met on Tahrir Square, quite unique in itself. The amazing thing of the revolution was that it was all generations, all classes. It was really cross-generational, cross class. It was peaceful till the very end, from the side of the protesters, I mean. That was one of the strengths. The People had just been waiting for this for 40 years.

Lieven: This was very clearly voiced by writer Nawal al Saadawi, feminst/marxist writer of 80 who has been in Jail several times. When interviewed on the Belgian television (for she is quite famous here), she said her friends told her not to go to Tahrir square because it is too dangerous, but she said she had been waiting all her life for this moment, she could not be absent, she could not not be there.
Hana: My father, deep in his seventies, shares this sentiment. His generation can now relax, they walk around with a smile. They say: ‘we can now die in peace because there is a new generation that has taken up the struggle and was victorious’. The people of 40 to 50 smile less, for they are worried on how to defend the revolution, on how to proceed.

Lieven: But even if the future would bring a sort of restoration, even then the revolution should be cherished in and for itself, no? It is not feasible to go back. Even the middle class that was not politicized got extremely politicized in a space of three of weeks. I don’t think they can relinquish their input in the public life of the their country. Lieven: There is no turning back, according to you?
Hana: No, there might be difficult steps of course, but there is no rewinding to where we were before. The most important is that the people have broken the fear.

Here an Iranian student, Payam, steps in and asks whether it could not happen like with the Iranian revolution: after a few months the ousting of the Shah was fully recuperated by the theocratic power of Ayatollah Khomeini.
Payam: How can you know this cannot turn into a new dictatorship or even a fundamentalist dictatorship?

Lieven: I understand that you, as an Iranian, are sceptical, Pajam. But, the first reactions are telling: Kahmenei said it would be an Islamist revolution, Netanyahu said it, and Cameron and the Dutch prime minister Rutte. That is quite a coalition. It is all wishful thinking: Khamenei hopes it will be turned into a Islamist revolution, for a democratic revolution is a nightmare to him, Netanyahu doesn’t want a democracy at his back door, for it is obvious it will not help in the blockade of Gaza as the Mubarak regime did [in the mean time they the crossing], and Cameron and Rutte ventilate this typical right wing European vision that Islam deeply equals fundamentalism. But, Hana, tell us about the Muslim Brotherhood?

Hana: They are definitely an important social force in Egyptian society. They didn’t back the revolution until very late. There is a split into many different constituencies. Since the success of the revolution they are split into various factions. The young ones have spend 18 days of struggle on the square with all other strands of society. Through this experience, the absolutism of Islam, with Sharia etc, was destroyed. They understood that pluralism was their strength. So the leadership of the Muslim Brothers will ridicule themselves if they stick to theocracy. There is already a quarrel over the party to be formed. So we are not talking about a homogeneous force that could take over society. And the army is an important force, that is extremely secular, so I don’t think they would actually let it happen.’

Lieven: But did the revolution not start in the mosques? Friday prayer was the sort of meeting point, and point of ignition, no?
Hana: In the beginning the mosques did not cooperate: believers were asked not to take part in the protests. The same goes for the Coptic Christians, they were also asked not to partake. But the believers did anyhow. You had to take sides, and most did so very quickly.
Lyne Jabri, a lebanese-Palestinian student remarks that the Mosques did take part even if the highest Islam institution in Egypt, Al-Azar, an institution linked to the ministry of religious affairs in the Egyptian, told them not to do so.
Hana: The mosques themselves are something collective, social, something of the neighboorhood. The mosques had to take side, like everybody in society. Even foreigners; like myself, had to take sides. And very quickly. It was a complete exceptional time. So even the Mosques, who might receive some support and directives by the State, acted independently. It is a historical moment, you know.
Payam again, from the back of the room. Hana cannot understand him (as I cannot understand the recording). I urge him to come closer to the mike. ‘Crawl over the benches, this is Tahrir Square! (laughter).

Payam: I feel a contradiction: you said it was across classes and believes, but I know muslim people believe that everything in their lives is organized by Islam. I assume that some people listened to their religious leaders and did not partake in the revolution, and that could weaken the outcome of the revolution, because it is a bifurcation in society, between those who ware part of it and those who abstained.
Lieven: You seem still sceptical, Payam.
Lyne: it was about politics, not about religion.
Hana: Islam is a not only a religion, but a civilization. Most Muslims don’t want an Islamist state. Also some Copts are very fundamentalist, but the majority of both communities is moderate, and have other political affiliations. The state gave, via Al-Azar, the order not to partake in the demonstrations. They were amazed by the scale of the demonstrations on the 25th of January and from 26th onwards they started to go on television to give orders not to participate. But the call of the organizers was to go on Friday 28th to the Mosque and to try and go from everywhere in the city to Tahrir Square and occupy it. The Christians went in front of the mosques to protect the people while praying and to make sure they could come out of the Mosques unhindered afterwards, and go together to Tahrir. They came out in the thousands, probably 400.000. And from the 28th till the 11th of February it just kept growing. By the end there were three million, just on the Square! And everyday they organized prayers. I have friends who are completely secular, who would go on purpose to Tahrir to pray together. For it was a great strength, this spiritual bonding together. It is not religious in the sense of bigotry.

Lieven: For me the period after 9/11 was dark, but now I am in aperiod of optimism, of wishful thinking even. I believe that project of theocracy, both in Islam, Judaism and Christianity (think of the born again Christians in America, who were a very important political force in the Bush years and are now united in the tea party), as an alternative for all the western, modern political projects, like Marxism, Nasserism, other globalism- that this project, is over. That is the world historical significance of the Arab Awakening. The youngsters said in Tunis and Egypt: we don’t want Sharia, we want freedom, democracy and social justice. And that is why in Iran the leaders are so scared’ (Payam nods in agreement.) Even in China they are scared: as you know they censured the word jasmine on the internet and are arresting all sorts of activists and personalities like Ai Wei Wei.
Hana: ‘The revolution is not over, the Tahrir Square moment is more or less over, but the revolution has been taken everywhere; there is an incredible trade union movement coming up. There is an attempt to purge every institution of corruption, whether it is the Press, the ministry of education or the ministry of Health. The revolution is taking hold of the institutions; it is from within the institutions that you have a revolutionary purge. This revolution is about social justice. The fundamentalists never had a political program that was clear about social justice. They were willing to make deals with capitalist countries that do not benefit the people. The people now are very aware of what is just, what is real development, what is a real health system, what is a real education system, what are union rights, etc. I hope the fundamentalists will be discredited because they have no real program. And whether people are deeply religious or not; whether they take of their headscarves or not, is not my problem In fact, the girls in Tahrir square might not have taken of their veils yet, but their bodies have changed, their relation to males have changed, their relation to public space has changed.
When the slide comes up of a guy resting on the wheels of a tank, the last picture of Jimena’s presentation and I say that this well known image shows how people blocked the tanks from moving into the crowds, Hana looses her patience.
Hana: I told you before, Lieven, it is not to prevent them from turning against the crowds, but to prevent them from leaving the Square! There was an entire system; hundreds of people were going in shifts, sometimes 20 for one tank, either lying on the wheels or with the head inside and their body sticking out, so the tank could not leave. For the only protection the revolution had, was the army.

Lieven: Thanks for you clarifications, Hana! Now it is maybe time for some more dirty, or tricky questions. There are rumours and even seemingly well documented articles (by reséau Voltaire and others) that the CIA was behind it, that Georges Soros and his foundation are behind it. What do you have to say on this?
Hana: Basically there is no State funding, no Arab money for the development of these new technologies. So anybody who is interested in Twitter, or Facebook, or web 2.0, will attend conferences that are organised, by for instance by the Open Society Institute, which belongs to Soros. But does it make you a CIA-agent if you go for a ten day workshop to improve your in IT technology?

Lieven: The type of the organization is clear by its name, Open Society (with its reference to Carl Popper famous book), it is a sort a liberal initiative for the empowerment is good to fight dictatorship. But it is not the CIA.
Hana: CIA or not, I know three quarters of the people involved in the movement and they might attend any workshop, but beside this they have a very patriotic agenda.

Lieven: On the other hand, the idea of Fukuyama that liberal democracy is the end, the final destination of history. The Arab awakening is an sort of embrace of this. Of course it is much more leftist, as it stresses social justice. But you could say that Fukuyama could be rather happy: after the fall of communism by the democratic uprising in Eastern Europe, now the fall of dictatorships in the Middle East by democratic uprising.
Hana: It is a fact that the youngster want liberty and freedom of expression. Is this the property of the West or is it a universal value? And you can base a counter argument on the fact that they are deeply anti-zionist, all of them. So, if it were for the benefit of America or the CIA, then would deplore their position. We have heard the entire Square chant songs to liberate Palestine.

Lieven: So it cannot be co-opted by a neocon agenda. I fully agree.
Hana: A crucial point is that the people who called for demonstrations via Facebook, Twitter, and via texting on 25 and 26th, don’t have a base, they don’t represent any one. There are no leaders to the revolution. The activists themselves have been amazed by the massive response and the scale of the demonstrations. It is truly a popular revolution.

Lieven:I heard peopled started preparing this a year ago. Is it true?
Hana: Since many years… for the last six years I have seen activists questioning the legitimacy of the regime, trying to organize strikes, demonstrations, demonstrating against torture, blogging on the secret service. Those are the people behind the revolution. They are behind it in the sense that they were very courageous and outspoken, much earlier than the rest of society. But if there hadn’t been Tunisia, and if there hadn’t been the day of the police just a few days earlier… there would have been much smaller demonstrations. The overturning of the regime would have happened eventually but maybe not at this specific historical moment’

Lieven:The day of the police?
Hana: The 25th is the national day of the police. That is the day we are supposed to celebrate the police, but it is the force that uses systematic torture, bribes, humiliation, etc. So, it turned into big demonstrations against the police. The police could not take their day off, because there were so many people protesting. (Laughter in the room)

Lieven: So that was the first day of anger. That’s interesting. How important was the trigger effect of Tunisia?
Hana: It was very important. It is very important for all the Arabs. It was a youth movement that was later joined by the workers and the middle class, that actually was able to put down such a well established dictator and client regime of the West. Of course this has given hope to every other client state that had a dictator and was based on police repression.

Payam: In a sense it all started after the elections of Achmadinejad in 2008. It was all triggered form there, the use of the internet, Twitter, etc. I honestly believe that was the first twitter revolution, even if it didn’t succeed.
We all agreed on this. (Payam explains that Musavi and Charubi, are arrested and will be executed, that might ignite the next revolt in Iran). Then I shout: ‘Last questions! Last questions!’

Lyne: How come the Americans did not back Mubarak?
Hana: The Americans remained silent for days and days – days of extreme violence. Before they opened their mouth they were very… economic about the events. But the movement was so massive. Maybe if it only happened in Cairo, it could have been repressed, but it was national, in every town.

Lieven: also in Alexandria there were massive protests.
Lyne: I read that the Americans learned from the revolution in Iran that they shouldn‘t back the regime, because otherwise the people would turn completely against them.
Hana: The Americans are with anybody who can assure economic and political stability. So if the revolution brings some kind of neoliberal policy they will back it. But they were trying to see what the trends were, and realized you could not stop this revolution. Whatever kind of force you would use. Even non politicized people, some of my friends, were ready to die.

Lieven: On all Jazeera people said it loud and clear: we are here for freedom or to die. That has been crucial: if the fear factor goes, when people are ready to die, then the people are very strong. But I have still a question on the US: would it have made a difference if Bush was still in power?
Hana: Basically, because of the speech of Obama in Cairo, the people of Egypt were ready to give the United States a chance. But in practice Obama didn’t chance anything from the Bush years. The war in Iraq continues, Afghanistan, the support for Israel continues, etc. People understand that changing the face doesn’t change the policy.

Lieven: Question from another, unidentified student: What happened ever since Tahrir square? How to purge the system that was in power for so long time.
Hana: I told you already about the trade unions. And currently there are trials against several officials for corruptions. The ministry of justice was somehow independent from the regime. It always took very patriotic decisions, but its decisions were never implemented by the executive branch.

Lieven:there was a remnant of the partition of power, of the state of law?
Hana: Yes. And now there is the will to implement its decisions. For example the minister of interior who was responsible for sectarian violence in Egypt and for systematic torture, and who opened common law prisons and released prisoners on the 28th at night, is currently in front of the court. Even the presidential family is now being interrogated. Business men are interrogated for corruption. So, there is a movement of accountability. And then there is a proposal for amendments of the constitution, to change the electoral process. There is a referendum that will take place next Saturday (March 19th) and people are discussing publically whether they agree with the amendments or not, elections in six months or not. There is a very rich political process going on. There are workers actions, civil service actions, … They dismantled yesterday (March 15th that is) the security forces, which was the most feared, this kind of dark, underground force that was the backbone of the regime. So a lot is going on. I don’t say everything is positive, there are many draw backs, but it is ongoing. Tahrir remains the point of reference: every time there is a request that is not met, or when people fear the reforms are stalled and the revolution it derailing, they take to Tahrir square.

Lieven: With these words we can finish. Now it is for all the Muslim migrant neighborhoods and for all the youngsters in fact elsewhere in the world, in Brussels, London, Paris, etc, to learn from Tahrir. My slogan these days is: Everywhere Tahrir Square! Let’s give Hana a hand.
Hana (shouts from afar): And no scepticism!

Egypt Protests Signal an End to the Post-9/11 Era

(Foreign Policy in Focus By Lieven De Cauter, February 8, 2011)

A spectre is roaming the Middle East: the spectre of the multitude. The beauty and in a sense the world historical importance of this Jasmine Revolution (or whatever it will be called in the annals of humanity) is that it has no leadership. It might also prove its fatal weakness, but that does not contradict its beauty and importance. It was the people rising up. Of course youngsters and schooled people – doctors, engineers, etc. took the lead, but it was from the beginning in Tunisia the multitude at work.

A buzzing discussion is on about how important the new media were for this instant, unpredictable, spontaneous revolt. It is self evident that e-mail, Facebook, Twitter and mobile phones have played an enormous self organizing role. But you could say that this self organisation quickly could do without some media: when Aljazeera was banned, internet and mobile communication down, the revolt unfolded untouched. So this has to be studied in a dialectical way: the media and the multitude. The re-appropriation of communication that we see happening (also in Iran) after it being monopolized or controlled by power (the state and multinational tycoons) for ages is in itself of world historical importance. This could truly, this truly will alter the Middle East, and indeed the entire world. It is not neocon militarism that brought democracy to the Middle East – that only enhanced radicalism, fundamentalism and terrorism, was in a sense a present to the extremists – but the new media.

In fact, one can say that Negri and Hardt had it wrong – in the best Marxist tradition – in their localisation of the ‘historical subject’, the driving force of history. Marx located it in the industrialized proletariat and the revolutions took place in fundamentally rural and feudal countries, Russia and China. Negri and Hardt in their Empire-sequel located the subject of history in the creative class of the Western postfordist, information economy, but in fact it is the Arab people in the street under conditions of old fashioned tyranny and 538 poverty who are giving history a push. The creative classes in the West are safely caught in their rat race, but it is in the disenfranchised Middle East that the “the multitude” is at work. This is of world historical importance.

Hactivism and online activism has taught us that a good action is based a strong story, an open-ended script or scenario without author. So people can appropriate and improvise. Both in Tunisia and in Egypt, the story was loud and clear: the people rise against the tyrant. Strong story. One of the strongest ever told. That is why it is so contagious. Domino theory in action. After Tunisia and Egypt more can and should follow. Jemen, Marocco, Algeria, a shockwave in the entire Middle East are now to be hoped for. Even if Egypt looked dodgy for a moment. This revolt is beautiful and world historical: no hidden agenda, no leaders, no party, no religion.

Indeed, it is one of the most striking things: it is a secular revolt. It might, let’s hope, even mean the end of fundamentalism. The people in Tahrir Square street interviews were very explicit: we want an end to tyranny, repression and corruption, we want freedom and democracy, not theocracy (which is just another form of tyranny and repression, minus corruption at best). As they have proved the neocons wrong, and the other globalist guru Negri wrong, they are now also proving the Islamists wrong.

This Jasmin/Arab revolution could and should change the course of history: the end of tyrannies in the Middle East, the end of neocon militarist policy in the Middle East, the end of Israel’s monopoly on democracy (that could change a few equations), the end of fundamentalism as the main driving force of international politics. The weakening of Islam fundamentalism as political Islam could also weaken the fundamentalism of political evangelicals on American foreign policy and the weight of Jewish fundamentalism on Israel politics. In short, we are a facing a new phase in world history. The period “after 9/11” is over.

Of course, the world should help. The former prime minister of Belgium, now European MP, Guy Verhofstadt was right (for once) when he addressed the European Parliament: Europe should support the demands of this revolution explicitly and ask Mubarak to step down. Where is Obama? Where is this world-historical figure when you need him? Maybe he is doing what he can. Because it is his slogan that the people of the Middle East now practice: Yes, we can. He should not let them down.

This combination of a story without author, a revolution without leaders, via self organisation enhanced by networked new media – rhizomatic, non linear (to say it in a fancy way) and completely secular, open – Muslim, Christian (crescent and cross united on banners!), young and old, men and women, working class and intellectual, children and grandparents – this was, 539 and is, and will remain forever, awesome to see. Whatever comes after. Come what may. When the activist writer Nawal Al Sadaawi, a girl in her 80s, said in a television interview: “I have been waiting for this all my life, this is the most beautiful moment of my life,… I have to be here on Tahrir square’ – she was damn right. We should all be with them. Tahrir Square is not a symbol of the longing for democracy and freedom, it is democracy and freedom! Self expression, fearless discussing, mutual help, self organisation, all very remarkable. Even journalists who have seen a few things and therefore are a bit cynical, rub their eyes!

The demonstrations are spreading outside Liberation Square – as I write: Tuesday February 8th, 1 pm GMT – and sprawling across the Egyptian Capital; in Alexandria also huge crowds are flocking together. The so called return to normalcy has meant that not only banks are open but that communication is up again, so the people can now see and hear what is happening. Many Egyptians join in now. They start to believe that something is actually happening! Spread the word!

World-historical, I say: the power of the multitude! Shifting the course of history. Let us, on the outside, elsewhere, at least be awake and express our solidarity and enthusiasm where we can. Old Kant had a point when he said that the spontaneous enthusiasm of the multitude for a world-historical revolution (he was of course thinking of the French Revolution, we are thinking of the fall of the Berlin wall) that history makes sense, that there is… progress. For that is what this is: a truly progressive uprising of the multitude, not regressive reaction of a minority of extremists. The emancipating effect is visible, like children and women leading the crowds in chanting (I hear their voices as I write – courtesy Aljazeera). Really wish I could be there with you! All I can do is, write this text for you. With my utmost respect, for you, the people of the Tunisia and Egypt and you, the multitude of the Middle East.

Lieven De Cauter is a philosopher, writer and activist. He teaches
philosophy of culture (in Leuven, Brussels and Rotterdam). His
latest books: The Capsular Civilization. On the City in the Age of Fear (2004)
and, as co-editor, Heterotopia and the city (2008); Art and activism in the Age
of globalization (2011),. He is initiator of the BRussells Tribunal.

This article was taken from his latest publication which is half in English, half in Dutch.

It is downloadeble for free.

Van Nasser tot Mubarak… en terug?

Achttien dagen duurde het. Op ‘de dag van de woede’, 25 januari 2011 trokken losjes georganiseerde groepen jongeren aangevoerd door de ‘6 april beweging’ en de ‘Wij zijn allen Khaled Saïd-groep’, naar Tahrir Square. De wereld hield keek ademloos mee via Al-Jazeera, youtube, blogsites en zag dat Mubarek viel. Wat nu?

De Egyptische econoom Tarek Osman (1975) schreef met Egypte, een geschiedenis van Nasser tot Mubarak een verhelderend narratief. Met vaardige hand legt hij het politieke krachtenveld bloot achter de recente gebeurtenissen. De salafisten, islamisten en de broederschap aan de ene kant, de liberale islamieten, de christelijke Kopten, de jonge cosmopolieten zijn de uitkomst van een bewogen en complexe geschiedenis van Nasser tot Mubarak.


Gamal Abdel Nasser (1917 – 1970) wordt in de Arabische wereld gezien als een van de grootste Arabische leiders in de geschiedenis. Op 23 juli 1952 kwam hij na een geweldloze staatsgreep aan de macht, waarbij hij de ‘playboy-koning’ Faroek afzette en de republiek uitriep. Daarmee kwam een einde aan het ‘Parijs aan de Nijl’, het op Europa gerichte Egypte en begon het seculiere Arabisch nationalisme. Nasser bracht Egypte zelfstandigheid en voerde een seculier beleid. Hij omarmde de Islam als beschavingskader, maar hield het buiten de politiek. Daarmee nam hij de Egyptische christenen voor zich in. Een ‘briljante balanceeract’, aldus Osman. De dood van sjeik Hassan al-Banna bood Nasser een buitenkans om de moslimbroederschap af te schaffen, en belangrijke leden te verbannen of op te sluiten. Het Arabisch nationalisme richtte zich op de Arabische identiteit en niet de religieuze identiteit.

Nasser kende grote triomfen, zoals de landhervorming die duizenden boeren een betere toekomst gaf. Zijn hoogtepunt was de alliantie met Syrië. Nasser was het gezicht van Arabische hoop en trots in het post-koloniale Midden-Oosten. De glorie van het Arabisch nationalisme kwam hard ten einde in de zesdaagse oorlog in 1967. Drie kwart van het Egyptische leger werd in een week vernietigd door Israel. Deze vernedering maakte een eind aan de hoop van miljoenen Arabieren.


Na Nassers dood in 1970 was het Arabisch nationalisme al dood. Anwar Sadat (1918 – 1981) trad aan en voerde een islamistische koers. Eind jaren 70 kende een opleving van religieuziteit waar Sadat schijnbaar op inspeelde. Echter hij brak met de Sovjet-Unie om van Egypte een trouwe bondgenoot van de VS te maken en voerde Egypte weg van een centraal geleide economie naar een vrijemarktkapitalisme. De Camp-David akkoorden tussen Egypte en Israel in 1978 werden geacht ‘een tijdperk van vrede in te luiden, maar werden door miljoenen juist gezien als ‘verraad aan de miljoenen die in de Sinaï gestorven waren’ en de belichaming van een ‘nationale vernedering en schande’, schrijft Osman.

Op 6 oktober 1981 bleek het complexe spel van Sadat failliet. Hij werd op een militaire parade vermoord door leden van de Egyptische Islamitische Jihad. Zo wreekte de vernedering van de Zesdaagse Oorlog zich dus op Sadat en de stabiliteit in de regio.


Hosni Murabak (1928) die naast Sadat zat bij de aanslag, kwam aan de macht. De eerste jaren kende hij een zeker succes. De beschrijving van Osman, doet denken aan het optreden van iemand als Gordon Brown. Een pragmatische manager zonder charisma met weinig gevoel voor ceremonie en nauwelijks retorische begaafdheid. Osman beschrijft hoe Mubarak Egypte in het globalistische kapitalisme onderbracht. Mubarak bracht hervormingen die toch ‘nooit in de buurt kwamen van de ‘structurele hervormingen’ waarop het Internationale Monetaire Fonds (IMF) herhaaldelijk had aangedrongen.’ (190) De plannen zouden echter ongekend hard uitpakken voor de levensstandaard van de lagere inkomensgroepen. Leningen waren de enige oplossing.‘Het Egyptische regime had dringend behoefte aan financiële hulp op de korte termijn en was in 1991 gedwongen de voorschriften van de IMF te aanvaarden.’ Het resultaat was hetzelfde als in alle kapitalistische landen: ‘snijden in de sociale voorzieningen, pensioenen en essentiële subsidies’, een steeds sneller groeiende kloof tussen straatarm en schatrijk, een versmelting van macht en rijkdom, en golven van privatisering van staatsbedrijven die de onderklasse afsloot van cruciale diensten zoals elementaire gezondheidszorg en educatie.

Schokkende armoede dwong miljoenen in uitzichtloze situaties, zelfs hun organen te verkopen om in leven te blijven. ‘de armen zijn de organen van de rijken’, schrijft Osman. De econoom somt de cijfers op: 40% van de rijkdom van het land was in handen van 5% van de bevolking, 45% van het totale vermogen in de markt was in handen van minder dan 20 families. Net als in Chili, Rusland, Argentinië, en sinds 10 jaar ook de westerse landen, was repressie en dwang de enige manier om opstanden te onderdrukken. De Egyptische staatsmedia zongen lof van ‘het einde van de geschiedenis’ en loyaliteit aan het Anglo-Saksische Kapitalisme.

Geen wonder dat de moslimbroederschap enorm aan macht kon winnen in de steeds meer lagen van de bevolking die door Mubarak aan hun lot overgelaten werden. En Mubarak zelf overkwam hetzelfde als westerse leiders in de afgelopen twee decennia overkwam ‘van de man Egypte regeerde, werd hij de hoogste gezagdrager in een nieuwe machtstructuur die werd gedomineerd door enkele van Egyptes machtigste financiële instellingen.’

Toen op 29 januari dit jaar het moment aanbrak dat de overleving van Mubarak’s presidentschap afhing van de militaire bereidheid het vuur te openen op meer dan een miljoen mensen, weigerde het leger dat resoluut.

En verder…

Zo schetst Osman, de geschiedenis die leidde tot de revolutionaire gebeurtenissen van 2011. Opvallend is dat hij blind is voor de parallel met de jongerenopstand in Portugal, Griekenland en Spanje, en de occupy-beweging die momenteel in 1500 steden over de hele wereld protesteert tegen de banken. Hoewel het hoofdstuk over Mubarak de voormalige dictator beschrijft als een keiharde kapitalist ziet Osman geen moment de bredere betekenis van de gebeurtenissen in zijn land.

Sterker, in de laatste hoofdstukken is Osman het spoor volledig kwijt. Zijn conclusie is een staaltje analytische verwarring die we dagelijks in de gevestigde media kunnen  zien. Hoewel hij in hoofdstuk 7, de wanhoop van de jongeren goed vervat (hij ziet zelfs de generatiekloof die ook hier te lande langzaam door analytici wordt waargenomen) lijkt hij geen moment het revolutionaire elan aan te voelen. De in Engeland werkende econoom blijft zelf een brave gelovige van de meest ontwrichtende ideologie sinds fascisme en communisme. Doodleuk wijst hij als doorslaggevende factor achter de revolutie de ‘economische zelfstandigheid’ van jongeren aan. Pardon? Schreef hij net niet dat sommigen hun organen verkopen om te overleven? Wie zijn die zelfstandigen dan, als dat niet de kinderen van Mubaraks kapitalistenklasse zijn?

‘Voor de toekomst van Egypt is het nu een van de belangrijkste vragen hoe de private sector en de vertegenwoordigers daarvan hun economische macht zullen omzetten in politieke macht’, schrijft Osman, alsof het mogelijk is om een bedrijf binnen te lopen en daar aan de balie te vertellen dat je – en miljoenen met jou – werkeloos bent. Dat een alleszins ontwikkelt mens, niet lijkt te beseffen dat alleen de publieke zaak, een politieke zaak is, verbaasd. Private bedrijven hebben geen politieke verantwoordelijkheid (anders zouden ze niet privaat zijn) en verdedigen zich ook altijd met dat argument.

Als voorbeeld van ‘hoop’ noemt Osman ‘een dertigtal jonge Egyptenaren die uit New York en Londen naar hun land zijn teruggekeerd’ en ‘nieuwe investeringsfondsen lanceerden die zich uitsluitend richten op de achtergebleven gebieden in al-Saeed’. Denkt Osman echt dat deze jonge in de financiële wereldhoofdsteden New York en London opgeleide kapitalisten het falen van het kapitalisme gaan repareren? Met hetzelfde gemak spreekt hij over de economisch onafhankelijke middenklasse (p250), terwijl hij een bladzijde eerder nog schreef dat ‘50% van hen [jongeren] nog steeds geen toegang heeft tot moderne scholen en ziekenhuizen, laat staan een pc.’

Osman, die schrijft voor verscheidene neoliberale kranten als The Financial Times, The Independant, The Guardian slaat in zijn conclusie de plank volledig mis. Met behulp van en zelfverzonnen onderscheid tussen ‘kapitalisme’ en ‘een verwrongen vorm van kapitalisme’ probeert hij een ruimte te creëren voor een kapitalistisch alternatief. Maar de argumenten bijten zichzelf keer op keer in de staart. Hoewel de ‘financiële onafhankelijke middenklasse’, die een hoofdstuk eerder nog niet bestond het helemaal gaat maken, zullen ‘de sectoren die hooggekwalificeerde vaardigheden vereisen klein blijven, met een sterk geconcentreerd eigenaarschap en slechts beperkte overloopeffecten.’ Op de ene pagina (244) is de jeugd niet maatschappelijk betrokken, en op de andere pagina in opkomst. Op de ene pagina zijn zij verwesterd terwijl op de andere ‘de islamisten steeds meer weerklank vinden in brede lagen van de bevolking’ (262). Enerzijds is Egypte volkomen maatschappelijk ontwricht en vatbaar voor salafisten en islamisten door jarenlang kapitalisme en anderzijds haalt de econoom doodleuk Adam Smith’s onzichtbare hand aan: ‘Adam Smith’s onzichtbare hand trok in het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw aan de touwtjes en stimuleerde creativiteit, vernunft en vindingrijkheid.’

Hier zit dus een ideologische blinde vlek bij de sterjournalist. Osman deed een poging maar bewijst in de laatste hoofdstukken conceptueel niet in staat om te begrijpen wat er wereldwijd gaande is. Geschiedenis wordt op dit moment geschreven en het is aan iedereen die wil om haar te doorgronden.

Tahrir Square, Everywhere!

Tahrir Square Everywhere!

Milton Friedman, neem hem nu maar zijn nobelprijs van de economie af. Het is een sekte, een leugen die niet bestand is tegen de wereld.’

Lieven de Cauter sprak bij Casa Luna over de Occupy beweging die deze week in navolging van de opstand in Egypte wereldwijd doorbrak. Tien jaar was hij boos en  tien jaar pessimist, toch klonk het jubelend: Tahrir Square Everywhere!!!

Luister hier de uitzending.

Van Ayn Rand, via Alan Greenspan tot de kredietcrisis is het een utopie. Human Resource, alleen de term zou alle alarmbellen moeten doen afgaan. Management lijkt politiek neutraal, maar dat is het niet. We zijn allemaal deel van het kapitalisme. Het neoliberalisme zit ons tot in de poriën.

Maar het is een utopie en ik kan een zesjarige uitleggen dat de 1% de 99% beroofd. Op Wallstreet, bij de banken zitten de rovers en ze roven al dertig jaar. Iedereen kan het nu zien. Het is evenwel een wereldwijde utopie.

Dat via sociale netwerksites, losjes georganiseerd op facebook en dergelijke het mogelijk is om in Brussel, Berlijn, Madrid, New York, Amsterdam, Den Haag, en Rome, is een voorbeeld van een geheel nieuw soort van intelligentie. Zwermintelligentie. Waar vanaf Plato alle politieke theorieën de menigte zagen als een ongestructureerde kracht die beteugeld en geleid moest worden. En nu blijkt dat er een intelligentie bestaat in een genetwerkte menigte die zichzelf organiseert. Op Tahrir Square organiseerde de menigte drie hospitalen, oude vrouwtjes kwamen eten uitdelen, de Christelijke activist George Ishak (zie beeld hieronder) trad op als leider van de burgerlijke oppositiegroepen genoemd: Kefaya (Genoeg!), waarbij zelfs vooraanstaande islamist Abdelwahab al-Meisseiry zich aansloot. Kopten en moslims organiseerde hun gebedstijden zodat zij elkaar konden beschermen als de politie aan zou vallen. Op het laatst stonden er aldus de Cauter 3 miljoen mensen op straat, 3x Brussel!

Tahrir Square Cairo is het ankerpunt volgens de Cauter. Tahrir Square is de uitkomst van 9/11. Dit is waar de clash of civilization eindigt; waar Project for a New American Century, het intellectuele program van de Bush administratie dat werelddominantie ambieerde, eindigt. In 2011 was het Kefaya en dat stemt ons hoopvol.  ‘Hoop komt nu echt uit de Arabische wereld’.  Daarom zegt de Cauter nu al maanden: Tahrir Square Everywhere!


Als was Egypte een kippenboerderij

Egypte is een verschrikkelijke dictatuur. Maar, het is wel het land van Alaa al Aswani, en hij is oud genoeg om zich de gloriedagen van het Arabisch Nationalisme van Gamal Abdel Nasser te herinneren die zich teweer stelde tegen het opportunistische beleid van de Verenigde Staten, het Suez kanaal opnieuw in Egyptische handen bracht en een seculier beleid voerde. Egyptische vrouwen lagen in Bikini op het strand en de was religie tolerant.

In zeer heldere, bijna banaal-redelijke columns onderzoekt de Egyptische tandarts Aswani, zijn tijd. Daarbij is hij vóór vrouwenrechten en tégen de gezichtsbedekkende kleding voor vrouwen (een voortvloeisel van een ”achterlijke Wahabitische islamopvatting uit het steenrijke Saoedi-Arabië’), vóór Islam, maar tegen Islamisten, vóór de vruchten van de westerse beschaving maar tegen westers buitenlands beleid in de Arabische regio. Hij leest als een lange opluchting. Nergens neemt hij een blad voor de mond (behalve misschien als hij Hosni Moebarak doorlopend een goede gezondheid toewenst), en steeds is de laatste zin van zijn columns: democratie is het antwoord.

Al Sawani’s stijl doet denken aan Theodore Dalrymple, beheerst en beschaafd, maar zijn conclusies zijn diametraal tegenovergesteld. Waar Dalrymple altijd ‘het volk’ aanwijst, daar ziet Al Sawani steeds de regeringen van die volkeren als schuldige. Daarom verdedigd hij de westerse cultuur, maar beschimpt hij de dubbele moraal van westerse politici. Iedereen die het verdiend krijgt ervan langs. Moebarrak die zijn land wilde overerven aan zijn zoon ‘als was Egypte een kippenboerderij’, Iran met haar ‘ten hemel schreiende’ mensenrechtenschendingen, de Saoedische Sjeiks die op de staatstelevisie een conservatieve moraal prediken maar nooit kritiek hebben op de mensenrechtenschendingen in Egypte.

Het Zwitserse verbod op minaretten, Sarkozy’s Islambeleid wijst hij af, maar hij heeft begrip voor de moeilijkheden die westerse landen hebben met Wahabistische tendensen in hun land. Hij deelt de zorg! Keer op keer legt Aswani de vinger op de zere plek. Obama’s speech in Egypte bij zijn aantreden waarin hij oproep tot een nieuw begin met de islamitische wereld was een leuke poging, maar waarom ondersteunt hij dan een dictatoriaal regime als Egypte dat miljoenen in armoede bracht en vele duizenden mensen martelden in de gevangenis? Hebben die geen recht op democratie?

Opvallend is zijn aandacht voor de positie van de vrouw. Fel verdedigd hij de vrouwen tegen de vele schofterigheden van Egyptische mannen tot aan groepen jonge mannen die zich overgeven aan verkrachtingen midden op straat. Hij verdedigd hier echter evenzeer het Egyptische volk en wijst het Saoedische Wahabisme (dat vrij spel heeft op de staatstelevisie) en de regering die zijn volk dom en arm houdt, aan als verantwoordelijke.

Zelfs zijn landgenoot en collegaschrijver Gaber Asfoer krijgt een veeg. Asfoer was niet te belabberd om de ‘Khadaffi literaire prijs’ (t.w.v. 150.000 dollar) in ontvangst te nemen uit handen van Khadaffi zelf. Nee, neem dan een voorbeeld aan de Spaanse schrijver Juan Goytisolo, die de prijs weigerde ‘om de simpele reden dat ze ingaat tegen de principes waarin ik geloof.’ Een soortgelijke bewondering van steevast de liberale Mohammed el-Baradei ten deel. In de aanloop naar de Irak-oorlog was el-Baradei (hoofd van het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA)), niet te beroerd om een rapport op te stellen waaruit bleek dat er geen kernwapens in Irak waren en later waagde hij het om Amerika te vragen waar de tonnen aan wapens uit de depots waren gebleven. el-Baradei balanceert tussen het leger en de moslimbroederschap, en lijkt de ideale kandidaat om van Egypte een democratie te maken.

De moraal van het verhaal is een aanrader voor iedereen: westerlingen en westerse moslims, moslimbroeders en Egyptische jongeren: ‘Vrijheden zijn onscheidbaar… vrijheid krijgt alleen maar zijn waarde in de context van het verdedigen van andere rechten, de vrijheid en waardigheid van het volk.’

Democratie is de oplossing.

Een warm portret in tertiaire kleuren

Dromen van een Arabische lente van diplomate Petra Stienen, geeft niet wat de titel beloofd. Of zijn ze ingehaald door de werkelijkheid? Echter, de dromen van Stienen, schetsen het beeld van een Egypte dat snakt naar vernieuwing; de vormen die deze dromen zullen krijgen worden nu geschreven.

Het verhaal van Petra Stienen begint als jonge diplomaat in Egypte. Stienen, die Arabisch studeerde heeft een uniek voordeel op haar doorgewinterde collega’s: direct contact met het Egyptische volk. Het beeld dat zij schetst van de diplomatieke wereld is doet soms wat wereldvreemd aan. Jonge hippe hoogopgeleide juppen die zich moeiteloos een weg banen door een Noord-Afrikaanse metropool, zonder ooit notie te nemen van de realiteit van de lokale bevolking. Stienen moet wennen aan de vormelijkheid en hiërarchie, maar lijkt hierin al snel haar draai te vinden. Toch blijft er een verschil.

Stienens temperament brengt haar in contact met progressieve Egyptenaren. Kunstenaars, journalisten, schrijvers, feministen geven haar een uniek inkijkje in (wat zij noemt) het ‘echte’ Egypte. Het Egypte dat de gemiddelde toerist nooit zal zien. Bijzonder leerzaam zijn de beschrijvingen waarin zij lezingen bezoekt, waarvan de titel – voor het geoefende oog – vuurwerk beloven, maar die bij bezoek tegenvallen. Waar de niet-ingeleide westersling teleurgesteld zou afhaken, blijkt steevast een addertje onder het gras. Vaak wordt ze aangesproken door een bekende, die haar vertelt dat de geheime politie in de zaal een openlijk spreken verhinderd.

Dat zijn de addertjes die Stienen doorziet, waardoor ze veel dichter op de politieke realiteit van Egypte komt dan menig collega. Aangrijpend is vooral de scene waarin Stienen beschrijft hoe zij en Farah Karimi, destijds kamerlid van Groenlinks, kortstondig het vertrouwen winnen van Ramadan Shallah leider van Islamic Jihad winnen. ‘Natuurlijk zijn we onder bepaalde voorwaarden bereid Israel te erkennen en de oproep tot vernietiging af te zweren.’ (p297) Onderweg naar huis realizeren Karimi en Stienen zich het immense politieke belang van deze opening tot dialoog. Stienen meent dat de Iraanse achtergrond van het Nederlandse kamerlid vertrouwen wekte. De lezer realiseert zich onmiddellijk hoeveel goud wij in handen hebben met onze tolerante samenleving. Dezelfde tolerante samenleving die nu zo onder druk staat.

Meermaals moet Stienen laveren tussen politieke representatie en acute kansen in het veld. Ze schetst een warm beeld van de kleurrijke Egyptenaren die ze ontmoet, maar is ook fair over de vele problemen en hun oorzaken in Egypte. Het is geen droombeeld van duizend en één nacht dat ze schat. Het is zijn niet louter heldere kleuren, het een droom in tertiaire kleuren, maar een droom waar Nederland bij betrokken moet zijn. De Arabische lente is nu aan de gang. Stienen zal er niet meer bij zijn, maar ze leert haar lezers stilstaan bij de complexe en interessante ontwikkelingen in de Arabische wereld.